Klinik Psikolog Saadet Taşyürek Demirel

Günümüzde, teknoloji insanların hayatlarını gittikçe  kolaylaştırsa da, çeşitli alanlarda sorunlara da neden olmuştur. Özellikle, teknoloji bağımlılığı ve türlerinin bireylerin sosyal ilişkilerini ve iletişim kanallarını engellemeye başladığı gözlemlenmektedir (Geser, 2006). Yeni bir kavram olan “phubbing”i de bu bağlamda ele alabiliriz. Türkçe literatürde sosyotelizm olarak da kullanılan phubbing, telefon kullanımı nedeniyle başkalarını görmezden gelmek anlamına gelen bir kelimedir. Bu kelime, phone (telefon) ve snubbing (burnunu kıvırmak) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur. Phubbing, klinik psikolojide sosyal ilişkilerdeki kopukluğun ve iletişimsizliğin bir göstergesi olarak ele alınmaktadır. Phubbing davranışı gösteren kişiler, iletişim esnasında telefonlarına gömülerek karşılarındaki kişiye ilgi ve saygı göstermediklerini, telefonla ilgilenmenin daha önemli olduğu mesajını verirler. Bu da karşı tarafın kendini değersiz, yalnız ve reddedilmiş hissetmesine neden olabilir (Chotpitayasunondh ve Douglas, 2016). Phubbing kavramı, 2012 yılında Avustralya’da bir reklam kampanyası sırasında ortaya çıkmıştır ve uluslararası medyada yaygınlaşmıştır (Aydoğdu ve Yaşar, 2022). Phubbing kavramı literatürde çeşitli kavramlarla ilişkilendirilmektedir. Bunlar arasında mobil telefon bağımlılığı, sosyal medya kullanımı, dijital tükenmişlik, gelişmeleri kaçırma korkusu (FoMo), iletişim sorunları, ilişki memnuniyetsizliği ve zihinsel sağlık sorunları gibi kavramlar yer almaktadır (Aydoğdu ve Yaşar, 2022). Phubbing ile ilgili yapılan araştırma çalışmalarının sayısı hızla artmaktadır. 2010’lu yılların başından bu yana, phubbing konusunda birçok akademik makale, tez, derleme ve araştırma bulunmaktadır (Aydoğdu ve Yaşar, 2022). Phubbing, hem phubbing yapan kişi hem de phubbing’e maruz kalan kişi için olumsuz sonuçlara yol açabilir. Phubbing yapan kişi, sosyal becerilerini kaybedebilir, gerçek ilişkilerden uzaklaşabilir ve telefon bağımlılığı geliştirebilir. Phubbing’e maruz kalan kişi ise, özgüvenini yitirebilir, depresyon ve anksiyete yaşayabilir ve ilişkilerinde güvensizlik duyabilir.

Phubbing Davranışının Psikolojik İyi Oluş ile İlişkisi

Phubbing davranışının son yıllarda artmasıyla bu alanda yapılan çalışmalarda zenginleşmiştir. Özellikle, phubbing davranışının bireyin psikolojik iyi hali ile ilişkisi üzerine yapılan çalışmalar dikkat çekicidir. Bu derleme kapsamında psikolojik iyi oluş özerklik, kişisel büyüme, yaşam amacı, olumlu ilişkiler ve kendine saygı bağlamında ele alınacaktır. 

Yam ve İlhan (2020), phubbing davranışının kişilerarası ilişkiyi zayıflattığını belirtmiştir. İlişkilerin niteliği ve derinliği olumsuz etkilenmektedir. Aile üyelerinin aralarındaki duygusal bağ zayıflamaktadır. Ebeveynler, çocuklarını görememekte ve ihtiyaçlarını anlamamaktadır. Bu durum, ihmal etmeye yol açmaktadır. Ayrıca, phubbing davranışı, akıllı telefon, internet ve oyun bağımlılığı ile ilişkilidir. Bu davranış sosyal medya bağımlılığı ile de bağlantılıdır. Gelişmeleri kaçırma korkusu (fear of missing out) ile bağlantılıdır. Nomofobi (telefonsuz kalma korkusu) ve netlessfobi (internetsiz kalma korkusu) gibi kavramlarla da ilişkilidir. İlişkili olduğu diğer kavramları bilmenin phubbing davranışını anlayabilmek açısından çok kıymetli olduğuna inanıyorum. 

Küçükvardar ve Tingöy (2018) ise phubbing davranışının bireylerin sosyal becerilerini azalttığını vurgulamıştır. Ayrıca yalnızlık duygusunu arttırdığını belirtmiştir. Bu davranış depresyon ve anksiyete gibi psikolojik sorunlara yol açmaktadır. Ayrıca phubbing davranışının bireylerin akademik başarılarını da olumsuz yönde etkilediğini belirtmiştir. Benzer şekilde, Bozgeyikli ve Çalışkan (2020), ortaöğretim öğrencileri üzerinde yaptıkları araştırmada phubbing davranışının psikolojik iyi oluşu anlamlı derecede düşürdüğünü bulmuştur. Bu çalışmalardan da anlaşıldığı gibi phubbing davranışının psikolojik iyi oluş üzerine ciddi etkileri vardır.

İyi de Ne Yapmalı?: Phubbing Odaklı Tedavi Çalışmaları

Phubbing davranışının klinik psikolojideki hangi kavramlarla ilişkili olabileceğini inceledik. Ayrıca, bireyin iyi oluşu üzerindeki etkilerini de değerlendirdik. Bu incelemeden sonra, aklımıza şöyle bir soru gelmesi muhtemeldir: Peki, phubbing davranışının tedavisi nasıl yapılır? İlk olarak, phubbing’in önlenmesi için telefon kullanımına sınırlar koymak mümkündür. Karşıdaki kişiyle göz teması kurmak da bir diğer adımdır. Ayrıca, telefonu sessize almak veya görüşme sırasında kapalı tutmak da etkili olabilir (Roberts ve David, 2016). Bunun yanı sıra phubbing davranışının tedavisinde kullanılan yöntemlerden biri, bilişsel davranışçı terapidir. Phubbing davranışını yapan bireyler, bilişsel davranışçı terapi ile telefona bağımlılıklarının nedenlerini ve sonuçlarını fark edebilir. Böylelikle, alternatif başa çıkma stratejileri geliştirebilir. Sonuç olarak, telefona olan ihtiyaçlarını azaltabilirler. Örneğin, Çin’de yapılan bir çalışmada, 12 haftalık bilişsel davranışçı terapi alan akıllı telefon bağımlısı üniversite öğrencilerinin phubbing davranışlarında ve depresyon belirtilerinde azalma olduğu bulunmuştur (Liang ve ark., 2019).

Phubbing davranışının tedavisinde kullanılan yöntemlerden bir diğeri de farkındalık temelli müdahalelerdir. Farkındalık temelli müdahaleler, bireyin anlık deneyimine odaklanmasını ve zihinsel süreçlerini objektif bir şekilde gözlemlemesini sağlaması yönüyle etkili olmaktadır. Farkındalık temelli müdahaleler, bireyin telefona yönelik otomatik tepkilerini fark etmesine ve bunları değiştirmesine yardımcı olabilir. Örneğin, İspanya’da yapılan bir çalışmada, 8 haftalık farkındalık temelli stres azaltma programına katılan akıllı telefon bağımlısı üniversite öğrencilerinin phubbing davranışlarında ve stres düzeylerinde azalma olduğu bulunmuştur (García-Oliva ve Piqueras, 2016).

Phubbing davranışının tedavisi üzerine yapılan bu çalışmalar, sorunun üstesinden gelmek için farklı yaklaşımların kullanılabileceğini göstermektedir. Mindfulness temelli yaklaşımlar ve empatik iletişim becerilerinin geliştirilmesi, phubbing davranışını azaltmada etkili stratejiler olabilir. Bu tedavi yöntemleri, bireylerin farkındalığını arttırarak, telefonlarından uzaklaşmayı ve karşılıklı etkileşimi önemseyen sağlıklı ilişkiler kurmayı desteklemektedir (Parmaksız, 2021).

Sonuç

Sonuç olarak, phubbing davranışı klinik psikoloji alanında yeni bir kavramdır. Psikolojik iyi oluş üzerinde önemli etkilere sahiptir. Yapılan derlemeler, phubbingin insanların duygusal, sosyal ve psikolojik sağlığını olumsuz yönde etkileyebileceğini göstermektedir. Phubbing davranışının artmasıyla birlikte ilişki memnuniyetsizliği, yalnızlık hissi, iletişim sorunları ve stres gibi negatif sonuçlar ortaya çıkabilir. Ancak, yapılan araştırmalar aynı zamanda phubbing davranışının azaltılması ve yönetilmesi için tedavi yöntemlerinin etkili olabileceğini göstermektedir. Bireylerin farkındalığını artırmak önemlidir. Sağlıklı dijital kullanım alışkanlıkları geliştirmek gerekmetedir. Aktif iletişim becerilerini güçlendirmek ve zaman yönetimine önem vermek de önemlidir. Bu tedavi yaklaşımları, phubbingin olumsuz etkilerini azaltabilir. Klinik psikologlar, bu alanda çalışmalar yaparak bireylere phubbing konusunda bilinçlendirme, danışmanlık ve terapi hizmetleri sunabilir. Phubbingin psikolojik iyi oluş üzerindeki etkilerini anlamak önemlidir. Müdahale etmek, insanların daha sağlıklı bir dijital yaşam sürdürmelerine yardımcı olabilir ve bu da tatmin edici olur.

Kaynakça

Aydoğdu, F. ve Yaşar, S. (2022). Ergen sosyotelist davranışlarının (phubbing) yordayıcıları olarak ebeveyn sosyotelizmine maruz kalma ve empati. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 56, 401-425. 

Bozgeyikli, H., & Çalışkan, M. (2020). Ortaöğretim Öğrencilerinin Psikolojik İyi Oluşlarının Yordayıcısı Olarak İyimserlik-Kötümserlik Düzeyi ve Dini Yönelimler. OPUS Uluslararası Toplum Araştırmaları Dergisi, 16(28), 1-21. 

Chotpitayasunondh, V., & Douglas, K. M. (2016). How “phubbing” becomes the norm: The antecedents and consequences of snubbing via smartphone. Computers in human behavior, 63, 9-18.

Çelik S., & Odacı H. (2015). Akademik başarıları düşük olan lise öğrencilerine yönelik geliştirilen eğitim programının akademik başarıya etkisi: Bir eylem araştırması. Ege Eğitim Dergisi, 16(1), 1-23.

García-Oliva C., & Piqueras J.A. (2016). Effectiveness of a mindfulness program in primary care on psychological symptoms and quality of life: A randomized clinical trial. Mindfulness, 7(6), 1231-1242.

Geser, H. (2006). Is the cell phone undermining the social order? Understanding mobile technology from a sociological perspective. Knowledge, Technology & Policy, 19(1), 8-18.

Küçükvardar, S., & Tingöy, Ö. (2018). Phubbing: Dünyayı Birbirine Bağlayan Fakat İnsanlarının Bağlarını Koparan Bir Teknoloji. Journal of History Culture and Art Research / Tarih Kültür ve Sanat Araştırmaları Dergisi, 7(4), 1-14. 

Liang Y., Zhou Y., Lin L., Du W., Zhao Y., Jia C., & Xu Y. (2019). Effectiveness of cognitive behavioral therapy for mobile phone addiction: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Behavioral Addictions, 8(4), 669-683.

Parmaksız, İ. (2021). Sosyotelizm (Phubbing) ile Bilinçli Farkındalık Arasındaki İlişkide Sosyal Kaygının Aracı Rolü. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 1387-1420.

Roberts, J. A., & David, M. E. (2016). My life has become a major distraction from my cell phone: Partner phubbing and relationship satisfaction among romantic partners. Computers in human behavior, 54, 134-141.

Yam, F. C., & İlhan, T. (2020). Modern Çağın Bütünsel Teknolojik Bağımlılığı: Phubbing. Journal of International Social Research, 13(69), 1-12.