Klinik Psikolog Saadet Taşyürek Demirel

Yakın ilişkiler, hayatımızın hem en besleyici hem de en zorlayıcı alanlarından biridir. Bir yandan derin bir aidiyet, güven ve sevgi duygusu verirken, diğer yandan en yoğun çatışmalarımızı da genellikle bu ilişkilerde yaşarız. Peki, en sevdiğimiz insanlarla neden en çok tartışır, kırılır ya da zorlanırız? Bu paradoksu anlamak için bağlanma teorisine, duygusal düzenleme kapasitemize ve ilişkilerde “tolerans penceresi” olarak bilinen kavrama birlikte bakalım.

Yakınlık = Duygusal Risk

Yakın bir ilişkide, karşımızdaki kişi en kırılgan noktalarımıza en kolay ulaşan kişidir. Bu yüzden onlardan gelen bir eleştiri ya da ilgisizlik, tanımadığımız birinden gelen aynı tepkiye kıyasla çok daha yoğun hissedilir. Çünkü mesele yalnızca “şu anki” olay değildir; geçmişteki deneyimlerimizin, çocukluktan gelen hassasiyetlerimizin düğmesine basılmış olur.

Bowlby’nin (1988) bağlanma teorisi tam da bunu açıklar. Çocukken bakım verenimizle kurduğumuz ilişki biçimi, yetişkinlikteki yakın ilişkilerimize zemin hazırlar. Eğer çocukken duygusal ihtiyaçlarımız güvenle karşılanmışsa, yetişkinlikte de ilişkilerde daha esnek ve yapıcı oluruz. Ama ihtiyaçlarımız çoğu zaman belirsizlik, ihmal ya da aşırı müdahale ile karşılandıysa, o zaman en küçük çatışma bile “terk edilme” ya da “yetersizlik” korkumuzu tetikleyebilir.

Bağlanma Stilleri ve Çatışma Dili

Bağlanma kuramı, yetişkin ilişkilerinde üç yaygın eğilimden söz eder:

• Güvenli bağlanma: Yakınlıkla rahattır, çatışmada çözüm odaklıdır.
• Kaygılı bağlanma: Terk edilme korkusuyla fazlasıyla yakınlık arar, duygusal olarak yoğun tepkiler verir.
• Kaçıngan bağlanma: Fazla yakınlıktan rahatsız olur, zor anlarda uzaklaşır.

Ve evet… Bu iki “güvensiz” stil bir araya geldiğinde ilişkide ünlü takipçi–kaçınan dansı başlar (Johnson, 2008). Kaygılı taraf daha çok yaklaşmaya çalışır, kaçıngan taraf ise geri çekilir. Bu kısır döngü, çatışmaları çözmek yerine daha da büyütür.

Tolerans Penceresi: Ne Zaman “Taşarız”?

Nöropsikoloji alanında tolerans penceresi (window of tolerance) diye bir kavram var (Siegel, 2012). Basitçe, duygusal olarak dengede kalabildiğimiz, düşünebildiğimiz ve karşımızdakini duyabildiğimiz bir aralıktan bahsediyor.

Bu pencerenin içindeyken:

• Öfke duyabiliriz ama kontrolümüzü kaybetmeyiz.
• Karşımızdakini dinleyebilir, niyetini anlamaya çalışabiliriz.

Ama pencerenin dışına çıktığımızda iki şey olur:

• Hiper-uyanıklık: Sesimizi yükseltir, hızlı konuşur, bazen bağırırız.
• Hipo-uyanıklık: İçimize kapanır, konuşmayı keser, donakalırız.

Yakın ilişkilerde bu pencere çok daha kolay daralır. Çünkü duygusal yatırımımız yüksektir ve “tehdit” algımız çok hızlı tetiklenir.

Yakınlık Paradoksunun Kök Nedenleri

Araştırmalar, bu paradoksun birkaç temel nedeni olduğunu gösteriyor:

1. Yüksek beklenti: En yakınımızdan beklentimiz diğer herkesten daha yüksek. Onlar hata yaptığında hayal kırıklığımız da orantılı olarak büyüyor.
2. Geçmişin yankıları: Çocukluktaki aile dinamiklerimiz, yetişkin ilişkilerimize taşınıyor (Cassidy & Shaver, 2016).
3. Güvenli alan etkisi: Kendimizi en rahat hissettiğimiz ilişkilerde savunma mekanizmalarımızı daha az “filtreli” kullanıyoruz.

Bu yüzden, dışarıda çok sabırlı olabilen biri, partneriyle tartışırken bambaşka birine dönüşebilir.

Çatışma = İlişkinin Bitmesi Demek Değil

John Gottman’ın (2011) 40 yılı aşkın araştırması, bir ilişkinin devam edip etmeyeceğini çatışmaların sayısının değil, çatışma sonrası onarımın belirlediğini ortaya koyuyor.

Onarım becerileri güçlü çiftler:

• Mola verebiliyor,
• “Ben dili” kullanabiliyor,
• Empati gösterebiliyor,
• Sorunun “biz”in ortak konusu olduğunu hatırlatabiliyor.

Peki ilişkimizdeki çatışma anlarında neler yapabiliriz?

Bedeninizi regüle edin
Tartışma sırasında kalbiniz hızlandıysa, nefesiniz daraldıysa 20 dakika mola verin. Sinir sistemi sakinleşmeden sağlıklı iletişim mümkün değil (Siegel, 2012).

“Ben dili” ile konuşun
“Beni dinlemiyorsun” yerine “Sözüm kesildiğinde kendimi duyulmuyor gibi hissediyorum” deyin.

Yavaşlatın
Karşınızdakinin cümlesini tekrarlayın: “Yani şunu mu demek istiyorsun…?”

Değer hatırlatması yapın
“Bu konuyu çözelim çünkü seninle aramdaki bağ benim için önemli.”

Gerekirse profesyonel destek alın
Bağlanma temelli çift terapileri, bu döngüleri kırmada oldukça etkili (Johnson, 2008).

Yakın ilişkilerde çatışma kaçınılmaz. Ama çatışma, bağın koptuğu bir an olmak zorunda değil. Doğru yönetildiğinde, aslında ilişkinin derinleştiği, güvenin yeniden pekiştiği anlar da olabilir.

Kaynakça

Siegel, D. J. (2012). The developing mind: How relationships and the brain interact to shape who we are (2nd ed.). Guilford Press.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. Basic Books.

Cassidy, J., & Shaver, P. R. (Eds.). (2016). Handbook of attachment: Theory, research, and clinical applications (3rd ed.). Guilford Press.

Gottman, J. M., & Silver, N. (2011). The seven principles for making marriage work. Harmony Books.

Johnson, S. M. (2008). Hold me tight: Seven conversations for a lifetime of love. Little, Brown Spark.